Türk devlet İhale sisteminin tarihçesi çok da fazla geçmişe dayanmıyor. Osmanlıda ilk olarak devlet için satın alma konusunda 1857 tarihli nizamnameyi görüyoruz. O dönemlerde 1857 tarihli nizamname ile devlet işlerinin satın alımları yürütülmüştür.
Daha sonraları,10 muharrem 1330 (1914 yılı ) tarihli ek bir nizamname ile bazı yapım işleri ve müteferrik satın alımların, ilgili bakanların izniyle ihale yapılmadan gerçekleştiğini görüyoruz. Yani 1914 tarihli nizamname ile bakan izni suretiyle satın alma ve yapım işleri ihalesiz yapılmıştır.
Cumhuriyet döneminde ise, 4 Haziran 1919 tarihinde çıkartılan ve 1921 de onaylanan bir kararname ile 1914 tarihli nizamnameye bir ek yapılarak, merkezdeki devlet daireleri ile İstanbul’daki şubelerin ve İstanbul’daki askeri kuvvetlerin ihtiyacı olan 500 lirayı aşan levazım ve eşyalar, Maliye Bakanlığı bünyesinde kurulmuş olan “Tevdidi mübayaat komisyonu“ vasıtasıyla sağlanmıştır. Bu dönem kurtuluş savaşı yıllarımızdır.
1921 yıllarında ise ek bir kararname ile dairelerin acil ihtiyaçlarının temininde bazı istisnalar getirilmiştir.
Milli mücadele başlayınca söz konusu nizamname uygulanmamıştır. Konunun acil ve önemi nedeniyle Milli mücadele yıllarında, devlet ihtiyaçları Başkumandanlık emriyle ve Bakanlar kurulu kararıyla sağlanmıştır.
22 nisan 1925 tarihinde ise 661 sayılı “Müzayede, münakasa ve ihalat kanunu “ yürürlüğe girmiştir.
Bu kanun ile hükumet adına yapılacak her nevi satın alma, satma, kiraya verme, yapım, onarım, keşif, taşıma ve benzeri işlerin, kapalı zarf, açık artırma ve eksiltme, pazarlık ve emanet usullerinden hangisine istinaden yürütüleceği 661 sayılı kanunla hükme bağlanmıştır.
Daha sonraları gelişen şartlar ve ülkemizin ihtiyacına göre 661 sayılı kanuna ek olarak 1926 yılında, 799,878 ve 1300 sayılı ile yine 1926 yılında 1540 sayılı, 1933 yılında ise 2338 sayılı kanunlar çıkartılmıştır.
Ülkemizin o yılların içinde bulunduğu şartlara göre gerçek ihtiyaçlarına cevap verebilecek ihale kanunun çıkarıldığını ancak 1934 yılında görüyoruz.
10 Haziran 1934 tarih ve 2723 sayılı resmi gazetede yayınlanan ve 6 ay sonra yani 10 Aralık 1934 tarihine yürürlüğe giren 2490 sayılı “Artırma, eksiltme ve ihale kanunu “ çıkartılmıştır.
2490 sayılı devlet ihale kanunu tam 50 yıl çok az değişiklerle yürürlükte kalmış ve devlet ihtiyaçları bu yasayla gerçekleşmiştir,
Daha sonraları yine ülkemizin gelişen sosyo-ekonomik şartlarına göre bu yasanın yetersiz kaldığı ve ihtiyaçlara cevap vermediği gerekçesiyle 20 yıl yürürlükte kalacak olan 2886 sayılı Devlet ihale kanunu 01.01.1984 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Uzun yıllar bu yasada çok az değişikliğe uğramış ve 04.01.2002 tarihinde yürürlüğe giren 4734 sayılı Kamu ihale kanunu ile kısmen yer değiştirmiştir. Ancak buna yalın bir yasa diyemiyoruz çünkü 2886 sayılı kanunun hala bazı maddeleri yürürlüktedir. Bir kanun kısmen değiştirilir, eski kanunla birlikte yürürlükte kalır ya da tamamen değiştirilerek eskisi diğerlerinde olduğu gibi yürürlükten kalkar. Bu öyle olmamış ve 4734 sayılı kanun bir türlü yerine oturmamıştır.
4734 sayılı kanun yürürlüğe girmeden değişikliğe uğramış ve uygulaması bir yıl ertelenmiş ve yürürlükte iken de aksayan yanları değiştirilmiştir. 4734 sayılı yasa yürürlüğe girdiği 04.01.2002 tarihinden 2008 yılına kadar 6 yılda 17 defa değişikliğe uğramıştır.
Altı yılda ve sonralarında ne oldu da ihale yasası bu kadar sık değişikliğe uğruyor sorusu akla geliyor . Değişikliğe paralel sadece bir örnek;
BAZI DEĞİŞİKLER:
- PAZARLIK USULÜNÜN DEĞİŞMEDEN ÖNCEKİ ŞEKLİ
4734 sayılı kamu ihale kanunun 21. maddesi pazarlık usulüne ilişkindir. Bu madde;
Madde 21. aşağıda belirtilen hallerde pazarlık usulü ile ihale yapılabilir.
a) Açık ihale usulü veya belli istekler arasında ihale usulü ile yapılan ihale sonucunda teklif çıkmaması.
b) Doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya idare tarafından önceden öngörülmeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması.
c) Savunma ve güvenlikle ilgili özel durumların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması.
d) İhalenin araştırma ve geliştirme süresince ihtiyaç gösterilen ve seri üretime konu olmayan nitelikte olması.
e) İhale konusu mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin özgün nitelikte ve karmaşık olması nedeniyle teknik ve mali özelliklerinin gerekli olan nitelikte belirlenmesi.
f) İdarenin yaklaşık maliyeti 50 milyar Türk lirasına kadar olan mamul, mal, malzeme veya hizmet alımları.
(Değişik 15.08.2003 – 4964/14 Md.) (b), ©,(f) bentlerinde belirtilen hallerde ilan yapılması zorunlu değildir. Ancak, bu bentlere göre yapılacak ihalelere en az üç istekli davet edilmelidir.
İlan yapılacak hallerde, ilanda ihale konusu alanında faaliyet gösteren ve idarece yeterliği tespit edilen adaylar ile görüşme yapılacağı belirtilir. Gerek ilan yapılan ve gerekse ilan yapılmayan hallerde, sadece idare tarafından 10.cu maddeye uygun olarak belirlenen ve ihale dokümanında belirtilen değerlendirme kriterlerine göre yeterliği tespit edilenler ile görüşme yapılır.
(ek.15.08.2003 – 4964/14.md.) (a), (d) ve € bentlerine göre yapılacak ihalelerde istekliler, öncelikle ihale konusu işin teknik detayları ve gerçekleştirme yöntemleri gibi hususlarda fiyat içermeyen ilk tekliflerini sunar. İdarenin ihtiyaçlarını en uygun şekilde karşılayacak yöntem ve çözümler üzerine ihale komisyonu her bir istekli ile görüşür. Teknik görüşmeler sonuncunda şartların netleşmesi üzerine bu şartları karşılayabilecek, isteklilerden, gözden geçirilecek şartları netleştirilmiş teknik şartnameye dayalı olarak tekliflerinde içerecek şekilde son teklileri vermeleri istenir,
(a), (d) ve (e) bentlerine göre yapılacak ihalelerde teklif veren istekli sayısının üç den az olması halinde ihale iptal edilir.
(ek.15.8.2003 -2964 /14.md.),(f) bendi kapsamında yapılan mal alımlarında, malın sözleşme yapma süresi içinde teslim edilmesi ve bunun idarece uygun bulunması halinde, sözleşme yapılması ve teminat alınması zorunlu değildir. Hükmünde idi:
II -21. MADDEDE YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER:
05.12.2008 tarihine onaylanan ve yürürlüğe giren 5812 sayılı yasayla değiştirilen 21. maddedeki pazarlık usulünde ilkine nazaran biraz daha netlik kazandığı görülmektedir. Bu maddenin değişik şekli ise;
4734 sayılı kanunu değiştiren 5812 sayılı kanunla 21. maddenin ikinci fıkrası; (b), (c) ve (f) bentlerinde belirtilen hallerde ilan yapılması zorunlu değildir. İlan yapılmayan hallerde üç istekli davet edilerek, yeterlik belgesini ve fiyat tekliflerini birlikte vermeleri istenir.
Burada (b) fıkrasındaki, doğal afetler, salgın hastalıklar ve benzeri durumlardaki beklenmeyen durumlarda olayların ortaya çıkması ve (c) bendindeki savunma ve güvenlikle ilgili özel durumların ortaya çıkması ile (f) fıkrasındaki 50 milyar liralık limit içindeki ihalelerin yapılması ilk maddeye göre daha da netlik kazanmıştır ve birtakım formaliteler ortadan kaldırılmıştır. . Değişmeden önceki fıkralardaki olabilir gibi ihtimaller netleşmiştir.
Yine 5812 sayılı yasayla 21. maddenin 3. fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır.
21.maddenin (a). (d) ve (e) bentleri 5812 sayılı ek yasayla; a, d, e bentlerine göre yapılacak ihalelerde, ihale dokümanında belirtilen değerlendirme kriterlerine göre yeterliği tespit edilen istekliler, öncelikle ihale konusu işin teknik detayları ve gerçekleştirme yöntemleri gibi hususlarda fiyat içermeyen tekliflerini sunar. İdarenin ihtiyaçlarını en uygun şekilde de karşılayacak yöntem ve çözümler üzerinde ihale komisyonu her bir istekli ile görüşür. Teknik görüşmeler sonucunda şartların netleşmesi üzerine bu şartları karşılayabilecek isteklilerden, gözden geçirilerek şartları netleştirilmiş teknik şartnameye dayalı olarak fiyat tekliflerini de içerecek şekilde teklifleri vermeleri istenir. Şekliyle değiştirilerek yeni şekil verilmiştir. Buna göre;
21.maddenin (a) bendi açık ihale ve belli istekliler arasındaki ihale usulleridir. (d) bendi ise ihalenin, araştırma sürecine ihtiyaç gösteren ve seri üretime konu olmayan nitelikte olmasıdır. (e) bendi ise ihale konusu mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin özgün nitelikte ve karmaşık olması nedeniyle teknik ve mali özelliklerinin gerekli olan nitelikte belirlenmesidir.
Bu bentlere göre yapılan ihaleler 4734 sayılı yasayı değiştiren ve 5.12.2008 tarihinde yürürlüğe giren 5812 sayılı kanunun 35. Maddesiyle yeniden şekillendirilmiş ve netlik kazandırılmıştır.
21. madde daha sonraları tekrar değişikliğe uğramıştır. Daha da değişikliğe diğer maddelerle birlikte uğrayacağı sanılmaktadır.
Özetle, 4734 sayılı kamu ihale kanunu 04.01.2002 tarihine kabul edilmiş ve daha yürürlüğe girmeden 12.06.2002 tarihine 4761 sayılı yasayla değişikliğe uğramış ve 14.08.2003 tarihinde 4964 sayıyla köklü bir değişiklik daha yapılmıştır. 2008 yılına kadar 17 defa değişiklik görmüştür. Bugün ülkemizde 4734 ve 2886 sayılı iki adet ihale kanunu yürürlüktedir ve 2886 sayılı yasanın bazı maddelerinin hala yürürlükte kalması bu yasanın daha da değişebileceğini düşündürmektedir. Bundan sonra kaç defa değiştirileceğini takip edemez duruma gelinmiştir.
Kuşkusuz değişikliklere ihtiyaç vardır ve
Yaslar, bugünün ihtiyacıyla birlikte , geleceğin koşulları da dikkate alınarak çıkartılmalıdır.
Zira bir ülkede yasalar ne kadar az ve netse o ülkenin işleri daha sağlıklı olur.
SONUÇ:
2490 ve 2886 sayılı ihale yasalarımız çok az değişiklik görerek toplam 70 yıl gibi uzun bir süre yürürlükte kalmıştır.
4734 sayılı yasa bugüne kadar neredeyse sayısız değişikliğe uğramış ve kimi maddeler netlik kazanmıştır. Öte yandan pratikte işin aciliyeti doğrultusunda birtakım muafiyetler genişletilerek, ihalesiz denilebilecek alım satımların ağırlık kazandığı görülmektedir.
A.Kadir İLBAŞ
Bir Cevap Yazın